Over formele positie, het bekeken lichaam en de vrijheid om te interveniëren
Mijn adem stokt
Ik kijk rond.
Acht directieleden van een complexe publieke organisatie zitten voor me. Een organisatie met formele gezagslijnen en hoge operationele druk. De zes mannen hebben zich eerst voorgesteld. De hoogste in rang begon. Daarna volgden de anderen. Tot slot kwamen de twee vrouwen.
Niemand heeft gezegd dat dit de volgorde moest zijn. Toch kent iedereen haar.
Daar zit ik. Indisch. Eén meter vijftig. In de jaren zeventig hippie. Een stranger in a strange land.
De hoogste in rang kijkt me aan.
‘En hoeveel ervaring heeft u?’
Mijn adem stopt hoog in mijn borst. Mijn buik trekt samen.
De vraag is op zichzelf niet vreemd. Een bestuurder die zijn directie aan een externe begeleider toevertrouwt, mag naar haar ervaring vragen. Toch gebeurt er meer dan dat. Hij stelt de vraag waar zijn hele team bij zit. Nadat de rangorde zich al in de voorstelronde heeft laten zien.
Ik voel hoe mijn deskundigheid niet alleen wordt bevraagd, maar gewogen.
Of hij dat zo bedoelt, weet ik niet.
Mijn lichaam reageert al. Wat het precies registreert, weet ik nog niet.
Macht was er al
We spreken vaak over macht alsof iemand haar meeneemt in een aktetas. De bestuurder heeft macht. De begeleider heeft minder. Maar nog voordat hij zijn vraag stelt, beweegt de macht al door de kamer.
Ze zit in de volgorde van spreken. In wie begint zonder dat daarom gevraagd hoeft te worden. In wie wacht. In de stilte van de anderen wanneer de hoogste in rang mij bevraagt.
In deze kamer is de bestuurder niet de enige die macht uitoefent. Ook ik doe dat. Ik ben ingehuurd om waar te nemen, te benoemen en te interveniëren. Ik kan spreektijd verdelen. Een patroon zichtbaar maken. Een vraag stellen die niemand gemakkelijk kan negeren.
Wie mag hier vanzelfsprekend zitten?
Op het moment dat hij zijn vraag stelt, hoor ik wantrouwen.
Wie ben jij eigenlijk dat jij óns gaat coachen?
Of hij dat werkelijk denkt, weet ik niet. Zo komt zijn vraag bij mij binnen.
Ik word witheet. Aan de buitenkant gebeurt het tegenovergestelde. Mijn gezicht wordt koud.
Opeens voel ik mijn hele verschijning.
Vrouw. Indisch. Eén meter vijftig.
Tegenover acht mensen, allemaal geboren en getogen in Nederland. Zij lijken de taal en de rangorde van deze organisatie al te kennen. Ze bewegen erin zonder erover na te hoeven denken.
Een moment eerder zit ik daar als begeleider. Dan komt zijn vraag. Opeens zit ik er ook als degene wier lichaam meegewogen kan worden. Mijn lengte. Mijn vrouw-zijn. Mijn Indische achtergrond. Mijn leeftijd. Mijn vermeende vreemdheid in deze wereld.
De directiekamer is niet neutraal. Ook niet wanneer niemand iets discriminerends zegt.
Sommige lichamen vallen samen met de achtergrond. Andere worden zichtbaar bij binnenkomst.
Ik stap hun organisatie binnen. Zij kennen de gezagslijnen, de druk en de onderlinge verhoudingen. Ik nog nauwelijks. Hij draagt verantwoordelijkheid voor het geheel. Dat gaat mee in hoe hij hier zit.
En zij ontmoeten mij. Mijn manier van vragen. Mijn professionele ervaring. Mijn Indische familiegeschiedenis, met haar koloniale verleden en haar manieren om zich tot gezag te verhouden. De grond waarop ik sta, komt mee aan deze tafel.
Wat er tussen ons gebeurt, ontstaat ook in die ontmoeting. Zijn vraag. Mijn ingehouden adem. Mijn antwoord. We brengen allebei iets in beweging.
Vanuit een mineure positie
Ik ken die kou. Mijn kin gaat omhoog. Mijn rug wordt rechter. Er komt afstand tussen mij en de man tegenover me.
En mijn vader verschijnt. Niet letterlijk. Wel in de beweging die ik van hem ken: pak je plek. Niet wijken. Laat je niet vernederen.
Ik ben verbonden met een grond die een koloniale geschiedenis heeft. Die geschiedenis zit niet alleen in de verhalen die ik ken. Ik herken haar ook in hoe wij in mijn familie tegenover iemand kunnen gaan zitten. In wat we laten zien en wat onbereikbaar blijft.
In ons familiesysteem kunnen we heel goed vanuit een mineure positie uit de hoogte doen.
Mineure positie. Zelfs de woorden hebben iets hooghartigs.
Je kunt lager in de rangorde zitten en toch op de ander neerkijken. De kin omhoog. Het gezicht gesloten. De ander mag over je oordelen, maar krijgt geen toegang tot je. Er wordt niets uitgesproken wat gemakkelijk aangewezen kan worden. Toch is het aanwezig. De afstand is voelbaar.
Ik herken daarin een strategisch spel. Moeilijk te benoemen. Moeilijk om vat op te krijgen. Wie bepaalt hier eigenlijk de verhouding?
Zo ken ik het uit mijn familie. Hoe deze manier van doen precies met die koloniale geschiedenis verweven is, kan ik niet uit elkaar trekken. Ik herken de beweging wel. Ook in mezelf.
De ijskoningin is er een variant van.
Soms haal ik haar bewust tevoorschijn. Ik word koel. Mijn stem wordt precies. Ik geef minder weg. Zij helpt mij stevig te blijven wanneer ik druk voel om toe te geven.
Soms is zij er voordat ik dat wil. Mijn gezicht sluit zich. Mijn kin staat al hoger. Ik merk pas daarna hoeveel afstand er tussen ons is gekomen.
De kou voorkomt dat ik ga glimlachen, uitgebreid mijn cv ga opzeggen of me kleiner maak om de spanning te verminderen. Maar zij kan mij ook boven de ander plaatsen. Ik ben dan moeilijk te raken. En moeilijk te bereiken.
Hier, tegenover deze bestuurder, voel ik die bekende beweging.
Hij stelt de vraag. Ik houd mijn antwoord nog even in.
Eerst stopt mijn adem. Dan scan ik de kamer. Daarna spreek ik.
Maar mijn lichaam geeft geen neutraal advies.
Het registreert wat er nu gebeurt én draagt wat eerder gebeurde. Mijn familiegeschiedenis. De lessen over waardigheid en gevaar. De manieren waarop ik leerde niet te verdwijnen — en waarop ik afstand kan maken terwijl ik blijf zitten.
Ook de machtige heeft iets op het spel staan
Ik antwoord niet met mijn jaren ervaring.
Ik vraag:
‘U vraagt eigenlijk of uw team bij mij in goede handen is?’
Met die zin verandert er iets. Ik hoor zijn vraag niet langer uitsluitend als twijfel aan mijn deskundigheid. Ik onderzoek ook wat hij draagt.
Misschien beschermt hij zijn team. Misschien wil hij weten of ik stevig genoeg ben voor wat er speelt. Misschien test hij me. Misschien zijn alle drie tegelijk waar.
Formele macht maakt iemand niet vrij van spanning. Zij verandert wel wat die spanning in de ruimte kan veroorzaken. Zijn bezorgdheid klinkt als een publieke beoordeling. Mijn bezorgdheid klinkt voorlopig nergens. Ze zit in mijn adem.
Als ik hem alleen tot machthebber maak, verlies ik contact met de man en met zijn verantwoordelijkheid. Als ik zijn positie wegpoets, verlies ik contact met wat zijn vraag feitelijk in de kamer doet.
Professioneel begeleiden vraagt dat beide zichtbaar mogen blijven.
De interventie en haar schaduw
Later in de sessie komt het thema eigenaarschap aan de orde. De directie wil het eigenaarschap bij de managers bevorderen. Hoe gaan ze dat doen?
Al snel gaat het over een overheidsorganisatie waarvan de directie afhankelijk is. Ze vertellen wat daar allemaal misgaat. De ene anekdote lokt de volgende uit. Er wordt gelachen. Het gemopper verbindt. De sfeer wordt ontspannen, bijna vrolijk.
Ik hoor het aan. Ondertussen merk ik dat ik ongeduldig word.
Het gesprek gaat steeds over wat die andere organisatie doet. Hun eigen aandeel blijft buiten beeld.
Ik ga staan. Mijn stem wordt laag en precies.
‘En hoeveel eigenaarschap nemen jullie zelf in deze situatie?’
Er komt weerstand. Niet zo’n beetje ook.
Ik begrijp de situatie niet, zeggen ze. Zo is nu eenmaal de cultuur in deze tak van sport. Het is al jaren zo en het zal ook altijd zo blijven.
Het zijn vooral de zes mannen die aan het woord zijn. Ik proef opnieuw wantrouwen in de kamer. Ook naar mij.
Ik blijf staan. Ik voel hoe smal de marge is om confronterende vragen te blijven stellen.
Ik kijk naar de hoogste in rang.
‘U vindt het niet gepast dat ik vanuit mijn professie en mijn opdracht deze vragen stel? Als dat het geval is, zijn we nu klaar.’
Met die woorden begrens ik. Ik weiger de plek van degene die eerst toestemming moet verdienen om te doen waarvoor zij is gevraagd.
Mijn vraag gaat over hun eigen doel: meer eigenaarschap. Die opdracht geeft richting aan mijn werk. Zij vraagt dat hun eigen handelen onderzocht kan worden. Maar in mijn antwoord aan de bestuurder komt vooral mijn bevoegdheid naar voren. Had ik hun doel op dat moment beter in het gesprek kunnen houden?
Tegelijkertijd is het een ultimatum.
Ik herken het spel: vanuit een mineure positie neem ik de hoogte. Mijn woorden verkleinen wat er voor hem nog mogelijk is: luisteren of het gesprek beëindigen.
Ook dat is macht.
Er was nog iemand in de kamer, zonder er te zitten: mijn opdrachtgever. Die stond boven hen in de hiërarchie.
Ik kon de opdracht teruggeven en vertellen waarom. Zij wisten dat ook.
Daarna kreeg ik de ruimte om mijn werk te doen. Of er werkelijk vertrouwen ontstond, weet ik niet. Mij toelaten kostte waarschijnlijk minder dan mijn coaching weigeren.
De verhouding verschuift. Ik werd beoordeeld. Nu bepaal ik zelf onder welke voorwaarden het gesprek doorgaat.
Was dit de interventie die de situatie nodig had?
Of was zij ook een antwoord op mijn krenking?
Had ik de ijskoningin bewust ingezet? Of had zij het spreken al van mij overgenomen? Kon ik haar ook weer laten gaan?
En wat werd er daarna mogelijk voor hun opdracht? Dat ik verder mocht, geeft daar nog geen antwoord op.
De kracht van een interventie bewijst nog niet dat zij professioneel vrij was. Een kamer die stilvalt, is niet automatisch een kamer waarin werkelijk contact is ontstaan. Mensen kunnen luisteren omdat er iets zichtbaar is geworden. Ze kunnen ook luisteren omdat de begeleider bovenaan een nieuwe rangorde is gaan staan.
Dat onderscheid is vaak pas later voelbaar. Wanneer de adrenaline zakt. De schouders dalen. En je terugkijkt naar het precieze moment waarop je opstond.
Vrijheid ontstaat in de tussenruimte
Mijn lichaam hielp mij die ochtend om mijn plek niet weg te geven.
De kou hielp.
En misschien stond zij ook even tussen mij en de man tegenover me in. Ik kon blijven staan, maar kon hij mij nog bereiken?
Professioneel begeleiden vraagt niet dat ik mijn lichamelijke reacties uitschakel. Dan zou ik een belangrijk waarnemingsinstrument verliezen. Het vraagt evenmin dat ik iedere reactie tot waarheid verklaar.
De professionele ruimte ontstaat in de kleine pauze. In het ogenblik waarin ik voel dat mijn adem vastzit, merk dat mijn kin omhooggaat en nog niet onmiddellijk handel. Daar kan ik onderzoeken: wat gebeurt er tussen ons? Kan ik nog dichterbij komen zonder mijn plek op te geven?
Soms is opstaan nodig.
Soms is blijven zitten moediger.
En soms zit het vakmanschap in één vraag die de ander niet kleiner maakt, terwijl jij zelf ook niet verdwijnt.
Wat verandert er in jouw lichaam en in jouw manier van spreken zodra formele macht aanwezig is?

0 reacties